Wat is een exploitatiewijze?

Een duidelijke uitleg over het begrip exploitatiewijze in de binnenvaart.
Wat betekent A1, A2 en B, waarom bestaan deze regels en wat heeft dit te maken met bemanning,
rusttijden, dienstboekjes, vaartijdenboek en controles?

Het woord exploitatiewijze klinkt technisch, maar het gaat eigenlijk over een heel praktische vraag:
hoe lang wordt een schip binnen een etmaal ingezet en hoe is de bemanning daarop georganiseerd?

Wie bemanningssterkte wil begrijpen, moet eerst begrijpen wat een exploitatiewijze is.
A1, A2 en B zijn geen losse letters in een tabel. Ze vertellen iets over de manier waarop een schip vaart,
hoe de bemanning rust krijgt en hoe dit in het vaartijdenboek wordt vastgelegd.

Wat betekent exploitatiewijze?

Een exploitatiewijze geeft aan hoe een binnenschip wordt geëxploiteerd binnen een periode van 24 uur.
Het gaat daarbij vooral om de duur van de inzet van het schip en de manier waarop de bemanning daarbij wordt gebruikt.

Het woord “exploitatie” betekent in dit verband: het bedrijfsmatig gebruiken van het schip.
Dus varen, stilliggen voor de reis, laden, lossen, wachten, aflossen en alle organisatie daaromheen.
De exploitatiewijze geeft aan in welk regime het schip vaart.

In de praktijk worden vooral drie exploitatiewijzen gebruikt:

Exploitatiewijze Globale betekenis Praktische uitleg
A1 Beperkte exploitatie Het schip wordt binnen een etmaal beperkt ingezet. Dit past vaak bij dagvaart of kortere vaartperioden.
A2 Langere exploitatie Het schip wordt langer ingezet dan bij A1. Daardoor worden rust, bemanning en registratie belangrijker.
B Zwaarste exploitatievorm Het schip kan vrijwel continu worden ingezet. Dit vraagt een passende bemanningsorganisatie.

Een exploitatiewijze is dus geen keuze op gevoel. De exploitatiewijze moet passen bij de werkelijke vaart,
de bemanning aan boord, de rusttijden en de registratie.

Kernzin

De exploitatiewijze vertelt niet alleen hoe lang een schip vaart, maar ook hoe de bemanning daarop moet zijn ingericht.

Terug naar boven

Waarom bestaan exploitatiewijzen?

Binnenvaartschepen varen niet allemaal op dezelfde manier. Sommige schepen varen vooral overdag.
Andere schepen varen lange trajecten, varen in ploegendienst of moeten binnen een strak transportschema blijven.
Zonder duidelijke regels zou het moeilijk zijn om te bepalen welke bemanning nodig is en hoeveel rust de bemanning moet krijgen.

Exploitatiewijzen bestaan om orde te brengen in die verschillen. Ze maken duidelijk onder welk regime het schip wordt gebruikt.
Daardoor kan worden bepaald welke eisen gelden voor bemanning, rust en registratie.

De regels zijn er niet om het varen moeilijker te maken, maar om vermoeidheid, onderbezetting en onduidelijkheid te voorkomen.
Een binnenschip is een werkomgeving waar navigatie, techniek, lading, communicatie en veiligheid samenkomen.
Als de bemanning te weinig rust krijgt of niet goed is samengesteld, neemt het risico op fouten toe.

Voorbeeld:
een schip kan technisch 24 uur per dag doorvaren. Dat betekent nog niet dat de aanwezige bemanning dat ook mag.
De exploitatiewijze bepaalt mede of de bemanning en rusttijden bij die inzet passen.

De ILT beschrijft dat er in de binnenvaart regels zijn voor bevoegdheid en deskundigheid,
samenstelling van de minimumbemanning en werk- en rusttijden. De exploitatiewijze raakt precies aan die onderwerpen.

Terug naar boven

A1, A2 en B kort uitgelegd

De drie bekende exploitatiewijzen zijn A1, A2 en B. Deze pagina geeft de basisuitleg.
De afzonderlijke detailpagina’s werken straks per exploitatiewijze verder uit wat dit betekent voor bemanning,
rust, vaartijdenboek en praktijk.

A1

A1 hoort bij de meest beperkte exploitatieduur. In veel praktijkgesprekken wordt A1 gezien als de normale dagvaart.
Toch moet ook bij A1 goed worden gekeken naar rusttijden, vaartijdenboek en bemanning.

Lees verder over A1

A2

A2 maakt een langere exploitatie mogelijk. Daardoor neemt het belang van een goede bemanningsindeling toe.
A2 is niet simpelweg “A1 maar dan langer”.

Lees verder over A2

B

B hoort bij de zwaarste vorm van exploitatie. Hierbij wordt het schip vaak veel langer of vrijwel continu ingezet.
Dat vraagt een andere organisatie van bemanning en rust.

Lees verder over B

Wie alleen de letters onthoudt, mist de kern. De echte vraag is steeds:
welke exploitatie past bij deze reis, dit schip, deze bemanning en deze planning?

Terug naar boven

De relatie tussen exploitatiewijze en bemanning

Bemanning en exploitatiewijze kun je niet los van elkaar bekijken.
Hoe langer een schip wordt geëxploiteerd, hoe belangrijker het wordt dat er genoeg geschikte mensen aan boord zijn.

Geschikt betekent hier niet alleen: aanwezig.
Het gaat ook om functie, kwalificatie, ervaring, rust en inzetbaarheid.
Een schipper, stuurman, volmatroos, matroos, lichtmatroos of leerling telt niet in iedere situatie hetzelfde mee.

Dit is een belangrijk punt voor de praktijk. Soms wordt gedacht:

Veelgehoorde gedachte:
“We zijn met genoeg mensen aan boord, dus we kunnen deze exploitatiewijze varen.”

Beter bekeken:
“Hebben we de juiste functies aan boord, hebben deze mensen voldoende rust en klopt de registratie?”

De exploitatiewijze heeft dus invloed op de bemanningssterkte.
Andersom heeft de aanwezige bemanning invloed op wat verantwoord en toegestaan is.
Een schip kan niet zomaar naar een zwaardere exploitatiewijze overstappen als de bemanning daar niet bij past.

Daarom worden de functies aan boord binnen dit kenniscentrum apart uitgewerkt:

Terug naar boven

De relatie tussen exploitatiewijze en rusttijden

Exploitatiewijze heeft direct te maken met rust.
Hoe langer het schip wordt ingezet, hoe beter de rust van de bemanning moet zijn georganiseerd.
Rust is niet alleen een persoonlijke behoefte, maar ook een veiligheidsvoorwaarde.

Vermoeidheid is in de scheepvaart een onderschat risico.
Een vermoeide bemanning reageert trager, maakt sneller verkeerde inschattingen en heeft minder overzicht.
Dat geldt in de stuurhut, maar ook bij afmeren, ankeren, laden, lossen en werken aan dek.

Daarom moet bij A1, A2 en B steeds worden gekeken naar de vraag:
wie werkt, wie rust, wanneer wordt er gevaren en hoe wordt dat aangetoond?

Belangrijk

Rusttijd is niet iets wat je achteraf “erbij schrijft”.
Rust moet werkelijk zijn genoten en moet logisch blijken uit de registratie.

Binnen dit kenniscentrum worden de rusttijden per exploitatiewijze apart uitgewerkt:

Terug naar boven

De relatie tussen exploitatiewijze en vaartijdenboek

Het vaartijdenboek is één van de belangrijkste documenten bij het controleren van exploitatiewijze en bemanning.
Volgens de ILT moeten in het vaartijdenboek onder andere vaartijden, rusttijden, het aantal bemanningsleden,
functies en de exploitatiewijze staan. De gezagvoerder is hiervoor verantwoordelijk.

Dat betekent dat de exploitatiewijze niet alleen in het hoofd van de schipper mag zitten.
Zij moet ook correct terugkomen in de administratie aan boord.

Praktijkvoorbeeld:
een schip zegt A2 te varen, maar het vaartijdenboek laat de rusttijden of bemanningssamenstelling niet duidelijk zien.
Dan ontstaat bij controle direct discussie, ook als men aan boord denkt dat het praktisch allemaal klopte.

Een goed ingevuld vaartijdenboek beantwoordt eigenlijk vier vragen:

  • In welke exploitatiewijze voer het schip?
  • Welke bemanning was aan boord?
  • Welke functies hadden de bemanningsleden?
  • Wanneer is er gevaren en wanneer is er gerust?

Daarom krijgen A1, A2 en B later eigen pagina’s voor het invullen van het vaartijdenboek:

Terug naar boven

De relatie tussen exploitatiewijze en dienstboekjes

Een dienstboekje is niet hetzelfde als een vaartijdenboek.
Het vaartijdenboek hoort bij het schip. Het dienstboekje hoort bij het bemanningslid.

Toch raken dienstboekjes en exploitatiewijzen elkaar wel.
De functie waarin iemand aan boord vaart, de vaartijd die wordt opgebouwd en de ervaring die iemand aantoont,
zijn allemaal belangrijk voor de verdere loopbaan en kwalificatie van het bemanningslid.

CESNI beschrijft ES-QIN als Europees referentiekader voor gekwalificeerd personeel in de binnenvaart.
Daarmee wordt zichtbaar dat bemanning niet alleen een kwestie is van aanwezigheid, maar ook van aantoonbare competentie.

Verschil onthouden

Het vaartijdenboek toont wat het schip deed.
Het dienstboekje toont wat het bemanningslid heeft opgebouwd.

Binnen dit kenniscentrum wordt het onderwerp dienstboekjes apart uitgewerkt:

Terug naar boven

De relatie tussen exploitatiewijze en controle

Bij een controle wordt niet alleen gekeken of er bemanning aan boord is.
Er wordt gekeken of het totaalplaatje klopt: exploitatiewijze, bemanning, functies, rusttijden,
documenten en vaartijdenboek.

Dat maakt exploitatiewijze zo belangrijk. Als het schip in A2 of B vaart, moet ook zichtbaar zijn dat
de bemanning en registratie daarbij passen.

Controlelogica:
een inspecteur kijkt niet alleen naar één regel.
Hij kijkt of de werkelijkheid aan boord overeenkomt met de gekozen exploitatiewijze en de administratie.

Veel problemen ontstaan niet doordat iemand helemaal niets weet, maar doordat onderdelen niet met elkaar kloppen.
Bijvoorbeeld:

  • de exploitatiewijze staat verkeerd genoteerd;
  • rusttijden zijn niet duidelijk;
  • functies zijn onvolledig geregistreerd;
  • een bemanningswissel is niet logisch terug te vinden;
  • men vaart langer dan past bij de aanwezige bemanning.

Daarom krijgt controle een eigen onderdeel binnen het kenniscentrum:

Terug naar boven

Hoe werkt dit in de praktijk aan boord?

Aan boord begint het meestal niet met de vraag: “Welke wettelijke bepaling geldt?”
De praktijkvraag is meestal eenvoudiger:

Praktijkvraag

“We willen deze reis maken, met dit schip, met deze bemanning. Mag dat zo en hoe tonen we dat aan?”

Om die vraag goed te beantwoorden, moet je meerdere stappen doorlopen:

  1. Welk schip is het?
  2. Welke reis of inzet wordt gepland?
  3. Hoe lang wordt het schip binnen 24 uur geëxploiteerd?
  4. Welke exploitatiewijze hoort daarbij?
  5. Welke bemanning is aanwezig?
  6. Welke functies hebben de bemanningsleden?
  7. Kunnen de rusttijden worden gehaald?
  8. Wordt alles goed vastgelegd in het vaartijdenboek?

Pas daarna kun je zeggen of de gekozen manier van varen logisch en verdedigbaar is.
Dat is precies waarom dit kenniscentrum niet begint met een calculator.
Eerst moet de bemanning begrijpen welke vragen achter de uitkomst zitten.

Later worden praktijkvoorbeelden toegevoegd voor onder andere:

Terug naar boven

Veelgemaakte misverstanden

Rond exploitatiewijzen bestaan veel misverstanden. Dat is logisch, want de begrippen worden vaak gebruikt alsof
iedereen precies weet wat ze betekenen.

“A2 is gewoon langer varen dan A1”

Te simpel. A2 betekent ook dat rust, bemanning en registratie bij die langere inzet moeten passen.

“Als er genoeg mensen zijn, mag het wel”

Niet automatisch. Het gaat ook om functies, kwalificaties, rust en aantoonbaarheid.

“Het vaartijdenboek vullen we later wel in”

Gevaarlijk. Achteraf invullen leidt snel tot fouten en onduidelijke registratie.

“Een leerling telt gewoon mee”

Dat hangt af van de situatie. Een leerling is niet automatisch volledig inzetbaar voor elke bemanningsberekening.

“B is gewoon 24 uur varen”

B is een exploitatiewijze met zware eisen aan organisatie, bemanning en rust.

“Controle gaat alleen over papieren”

Nee. De papieren moeten overeenkomen met de werkelijkheid aan boord.

De beste manier om deze fouten te voorkomen is het onderwerp niet als losse regel te zien,
maar als samenhangend systeem.

Terug naar boven

Verder lezen binnen exploitatiewijzen

Deze pagina is de basisuitleg. Vanaf hier kun je verder naar de detailpagina’s binnen het onderdeel exploitatiewijzen.

Overzicht exploitatiewijzen

De startpagina van het onderdeel exploitatiewijzen.

Naar exploitatiewijzen

A1

Uitleg over de meest beperkte exploitatiewijze.

Naar A1

A2

Uitleg over langere exploitatie en de gevolgen voor rust en bemanning.

Naar A2

B

Uitleg over de zwaarste exploitatiewijze.

Naar B

Radarvaart

Uitleg over radarvaart in relatie tot exploitatie en veiligheid.

Naar radarvaart

Bloktijden

Uitleg over bloktijden en tachograafgebruik.

Naar bloktijden

Terug naar boven

Bronnen en verdere informatie

Deze pagina is geschreven als praktische uitleg voor gebruik aan boord. Voor officiële toepassing blijven
wet- en regelgeving en bevoegde instanties leidend.

Terug naar boven